Imbasan Perubatan Nuklear: Perlukah Kita Bimbang Tentang Pendedahan Radiasi?

29 March 2022

Pendedahan radiasi adalah sesuatu yang tidak dapat dielakkan dalam perubatan nuklear. Ketakutan terhadap "radiasi" telah menjadi kebimbangan ramai orang apabila melibatkan pemeriksaan dan rawatan, tetapi ia sebenarnya hanyalah mitos.

Adakah imbasan perubatan nuklear selamat? Adakah pesakit yang menjalani pemeriksaan atau rawatan perubatan nuklear menghantar radiasi kepada orang lain? Bagaimana jika ia menjejaskan bayi saya yang belum lahir?

Senarai kebimbangannya tidak berkesudahan. Ramai pesakit kanser enggan menjalani imbasan berkaitan perubatan nuklear kerana takut akan radiasi nuklear, dan akibatnya, doktor mereka tidak dapat mencari, mengukur dan menggred tumor mereka dengan tepat, yang sering menyebabkan mereka menghabiskan lebih banyak masa untuk mencari rawatan yang betul.

Dr Tan Teik Hin , Pakar Perunding Perubatan Nuklear di Pusat Perubatan Sunway, menegaskan bahawa dalam bidang perubatan nuklear, radiasi tidak bermaksud kerosakan pada tubuh manusia.

Beliau berkata persepsi kebanyakan orang tentang "nuklear" adalah berdasarkan pengetahuan tentang letupan bom atom dan kebocoran dari loji kuasa nuklear yang menyebabkan bencana besar kepada manusia. Jadi apabila melibatkan "nuklear", ia dianggap berbahaya. 

Berdasarkan hal ini, bukan sahaja pesakit mempunyai keraguan tentang imbasan perubatan nuklear, malah keluarga mereka juga sering bimbang dan khuatir.

Apakah imbasan perubatan nuklear?

Pendek kata, apa yang kita panggil imbasan perubatan nuklear ialah satu cara untuk menghasilkan imej dengan mengesan radiasi daripada pengesan radioaktif yang diberikan kepada pesakit, kata Dr Tan.

"Ia merupakan imbasan pengimejan di mana sejumlah kecil ubat radioaktif dimasukkan ke dalam badan pesakit, biasanya melalui pemberian intravena atau oral, dan kemudian dikesan oleh pengimbas perubatan nuklear. Ia merupakan salah satu kaedah ujian diagnostik perubatan, bersama-sama dengan apa yang kita kenali sebagai sinar-X dan CT (tomografi berkomputer)."

Beliau berkata terdapat pelbagai jenis bahan radioaktif, dan pelbagai bahan radioaktif yang dilepaskan oleh letupan bom atom dan kebocoran dari loji kuasa nuklear tidak sama dengan yang biasa digunakan dalam imbasan perubatan nuklear. Terdapat perbezaan yang besar dari segi radiasi.

"Kita hidup dalam dunia radiasi dalam kehidupan seharian kita. Tiada persekitaran sifar radiasi. Contohnya, terdapat pelbagai radiasi dan nuklida daripada sinaran semula jadi di dalam matahari dan tanah. Penggunaan peralatan elektrik seperti komputer dan telefon bimbit juga boleh mendedahkan kita kepada dos radiasi tertentu."

"Pendedahan radiasi daripada penerbangan jarak jauh mungkin jauh lebih tinggi daripada menjalani imbasan perubatan nuklear."

Mitos fobia nuklear

Dr Tan menegaskan bahawa perubatan nuklear adalah konsep yang sama sekali berbeza daripada tenaga nuklear dan senjata nuklear. Nuklid yang digunakan dalam perubatan nuklear mempunyai jangka hayat yang lebih pendek dan tenaga yang lebih rendah, dan dos yang digunakan adalah kecil dan sangat selamat.

"Dan perubatan nuklear tertakluk kepada kawalan ketat Kementerian Kesihatan bagi memastikan nuklida yang digunakan di hospital berada dalam had keselamatan mutlak."

"Disebabkan oleh peperangan atom dan kemalangan di loji kuasa nuklear, terdapat ketakutan umum terhadap tenaga nuklear dan juga sesetengah kakitangan perubatan, termasuk mereka yang kurang mengetahui tentang perubatan nuklear, mengalami fobia nuklear dan ini telah membentuk halangan bagi mereka untuk mengakses perubatan nuklear."

"Malah, nuklida banyak menyumbang dalam banyak bidang seperti pensterilan sarung tangan."

Kajian telah menunjukkan bahawa topeng muka, sarung tangan dan produk kebersihan lain yang disterilkan melalui radiasi adalah lebih selamat dan sinaran tersebut menembusi dengan kuat, membasmi kuman secara sekata dan menyeluruh tanpa sebarang sisa berbahaya.

Radiasi semakin banyak digunakan dalam pembasmian kuman dan pensterilan, terutamanya oleh industri nuklear yang menggunakan teknologi pensterilan penyinaran untuk membantu menghasilkan peralatan pelindung diri, yang telah memendekkan masa pensterilan dengan ketara pada kemuncak pandemik.

Kanser manakah yang boleh didiagnosis oleh perubatan nuklear?

Apabila orang ramai mendapatkan nasihat perubatan, doktor sering mengesyorkan imbasan radiologi untuk mengetahui keadaannya. X-ray, imbasan CT dan MRI agak biasa pada masa kini, namun apabila doktor mengesyorkan pesakit menjalani imbasan PET/CT di jabatan Perubatan Nuklear, sesetengah pesakit menjadi keliru – apakah ciri-ciri istimewa dan kelebihan imbasan PET/CT berbanding imbasan pengimejan konvensional seperti imbasan CT dan MRI?

Salah satu tujuan imbasan PET/CT adalah untuk mengesan kanser pada peringkat awal, walaupun tiada gejala. Seperti namanya, PET/CT = PET (tomografi positron) + CT (tomografi berkomputer), yang merupakan gabungan dua bahagian, imej PET dan imej CT.

Perubatan nuklear terutamanya merangkumi pengimejan molekul, pengimejan sasaran dan terapi radionuklid, kata Dr Tan.

Dalam diagnosis dan rawatan kanser, salah satu kaedah pengimejan molekul yang paling biasa ialah imbasan PET/CT FDG.

"FDG PET/CT menggunakan terutamanya glukosa radioaktif sebagai penjejak untuk menunjukkan aktiviti dan perubahan selular bagi mengesan penyakit awal (kanser, jangkitan atau keradangan), pementasan kanser, menilai kekambuhan penyakit dan memantau tindak balas rawatan."

Beliau menegaskan bahawa dua imbasan PET/CT yang paling biasa digunakan ialah Ga-68DOTATATE (yang digunakan untuk mendiagnosis tumor neuroendokrin dan paraganglioma/feokromositoma) dan Ga-68PSMA (yang digunakan untuk mendiagnosis tumor prostat).

"Kita mungkin mula menggunakan bahan radioaktif lain untuk imbasan PET/CT tahun ini, seperti Ga-68 FAPI terkini untuk menyaring kanser."

"Bagi terapi radionuklida, ia merupakan konsep baharu terapi yang disasarkan, terutamanya untuk kanser tiroid, tumor neuroendokrin metastatik, feokromositoma, tumor prostat metastatik dan kanser hati yang tidak boleh dibuang melalui pembedahan."

Terapi Nuklida

Menurut Dr Tan, radioterapi dan terapi nuklear adalah konsep rawatan kanser yang berbeza menggunakan radiasi. Radioterapi menggunakan konsep radiasi luaran, di mana radiasi bertenaga tinggi dilepaskan oleh peralatan perubatan untuk memusnahkan tisu tumor, biasanya secara setempat.

"Terapi nuklid mengaplikasikan konsep radiasi dalaman yang disasarkan, di mana radiopenjejak tertentu disuntik, dilekatkan pada sel tumor, dan radiasi dilepaskan untuk memusnahkan tumor secara setempat, biasanya secara sistemik."

Oleh kerana terapi nuklid masih dianggap baharu dalam rawatan tumor, setakat ini tidak banyak tumor yang boleh dirawat dengannya. Tumor yang telah dirawat dengan terapi nuklid termasuk kanser tiroid, tumor neuroendokrin, feokromositoma, tumor prostat dan kanser hati. Tumor ini selalunya mempunyai tindak balas yang rendah terhadap kemoterapi atau mempunyai kesan sampingan yang tinggi, atau tumor telah bermetastasis dan tidak boleh dirawat dengan radioterapi.

Menimbang keperluan untuk pemeriksaan

Berapa banyak radiasi yang boleh diterima oleh badan tanpa mengalami kesakitan? Secara amnya, amalan klinikal mengikuti prinsip "lebih rendah lebih baik", yang melibatkan mengelakkan pendedahan yang tidak perlu dan meminimumkan dos pendedahan.

Dr Tan menegaskan bahawa sinar-X, imbasan CT, angiografi, fluoroskopi, imbasan PET/CT dan imbasan SPECT/CT semuanya mengandungi radiasi.

"Kami sering melihat pesakit yang tidak mengapa dengan imbasan X-ray dada atau CT, atau walaupun menjalani imbasan ini beberapa kali atau di beberapa bahagian badan. Walau bagaimanapun, apabila melibatkan imbasan perubatan nuklear, mereka sering menghadapi kesukaran untuk membuat keputusan. Ini kerana mereka kekurangan pengetahuan dan kesedaran tentang perubatan nuklear dan hanya percaya bahawa imbasan perubatan nuklear lebih berkemungkinan daripada imbasan lain untuk menyebabkan kerosakan radiasi pada badan atau menyebabkan kanser."

"Setiap imbasan dan rawatan perubatan, tidak semestinya perubatan nuklear, sebenarnya membawa beberapa risiko dan kesan sampingan."

"Adalah penting untuk mengetahui bahawa imbasan dan rawatan perubatan nuklear telah diuji dalam ujian klinikal fasa 3 dan selamat. Jadi pada prinsipnya, ia bukan tentang berapa banyak radiasi yang anda boleh atau tidak boleh terima, tetapi sama ada anda perlu menerima radiasi yang tidak perlu."

"Jika pesakit berada dalam situasi di mana mereka perlu diimbas atau dirawat dengan jenis radiasi tertentu supaya rawatan terbaik dapat dicapai, maka imbasan atau rawatan itu mestilah menjadi pertimbangan utama."

"Contohnya, jika seorang wanita hamil yang telah mengalami kemalangan kereta perlu menjalani imbasan CT bagi memastikan tiada pendarahan dalaman, maka imbasan CT adalah keutamaan. Tambahan pula, jika imbasan PET/CT dapat mengesan kanser awal atau penyakit berulang dengan lebih baik daripada imbasan lain dan membantu merawatnya lebih awal, maka imbasan PET/CT adalah pilihan pertama." Walau bagaimanapun, doktor biasanya tidak akan meminta individu tanpa sebarang syarat untuk menjalani imbasan PET/CT jika tiada simptom yang jelas atau penanda tumor yang tidak normal.

Dr Tan juga berkata bahawa tiada asas untuk kepercayaan bahawa seseorang tidak boleh menjalani X-ray atau MRI dalam jangka pendek selepas imbasan PET/CT.

Beliau menegaskan bahawa setakat ini, tiada laporan atau kes kesan buruk, terutamanya wanita hamil dan kanak-kanak, yang telah terdedah kepada pesakit selepas imbasan atau rawatan perubatan nuklear.

"Menjaga jarak hanyalah cadangan keselamatan. Walau bagaimanapun, untuk mengelakkan panik dan syak wasangka yang tidak perlu, kami biasanya menasihati pesakit dan orang lain untuk mematuhi langkah ini."

Sebaik sahaja radiofarmaseutikal disuntik ke dalam badan, ia diserap dan diedarkan dengan cepat, dengan lebihan dimetabolismekan dan dikumuhkan. Oleh itu, dua jam selepas ubat diberikan, dos radiasi telah berkurangan dengan ketara dan dos baki tidak ketara bagi orang lain.

Prosedur operasi yang ketat di Pusat Perubatan Nuklear

Oleh kerana jumlah radiasi yang digunakan dalam pengimejan nuklear seperti imbasan PET/CT adalah minimum dan mempunyai jangka hayat yang sangat singkat, radiasi dalam badan biasanya menurun ke tahap normal selepas beberapa jam dan tidak menyebabkan sebarang bahaya kepada badan atau orang lain, kata Dr Tan.

Bagi rawatan, beliau berkata bahawa radiasi sisa dalam badan pesakit mesti dirawat dengan langkah keselamatan yang sesuai, seperti yang disyorkan oleh ahli fizik perubatan nuklear, bagi memastikan orang di sekitar atau dalam julatnya tidak terjejas. Walaupun radiasi tidak dapat dilihat atau disentuh, ahli fisioterapi boleh mengiranya melalui peranti perubatan untuk menentukan sama ada radiasi dalam badan telah dikurangkan ke tahap normal.

Beliau juga menekankan bahawa prosedur operasi standard setiap pusat perubatan nuklear dipantau dan dikawal ketat oleh Agensi Tenaga Atom Antarabangsa dan Kementerian Kesihatan, dan risiko kebocoran adalah sangat rendah.

"Setiap pusat perubatan nuklear mempunyai prosedur operasi yang ketat untuk kebocoran bagi memastikan jika kebocoran berlaku, ia akan berada dalam had keselamatan mutlak."

"Di samping itu, radiasi daripada nuklid yang digunakan di pusat perubatan nuklear adalah sangat rendah dan mempunyai separuh hayat yang sangat pendek, biasanya menurun ke tahap normal selepas beberapa jam, tanpa menyebabkan bahaya kepada orang lain atau alam sekitar."

Sebaliknya, Dr Tan juga menegaskan bahawa semasa pandemik, setiap hospital, termasuk Pusat Perubatan Sunway, komited untuk memastikan semua pesakit dan kakitangan perubatan mematuhi prosedur operasi standard yang ditetapkan oleh Kementerian Kesihatan, iaitu untuk memastikan tiada pencemaran silang antara pesakit dan kakitangan.

Beliau berkata kebanyakan prosedur atau ujian perubatan rutin boleh dijalankan sebelum atau selepas vaksinasi COVID-19. Orang yang telah menjalani diagnosis atau rawatan perubatan nuklear masih boleh menerima vaksin dan setakat ini tiada laporan berkaitan konflik antara imbasan perubatan nuklear dan vaksin COVID-19.

Dalam perkembangan lain, menurut piawaian Suruhanjaya Antarabangsa mengenai Perlindungan Radiologi (ICRP), dos radiasi janin kurang daripada 50mGy tidak berkemungkinan menyebabkan risiko kongenital.

"Semua imbasan, termasuk imbasan perubatan nuklear, tidak akan melebihi piawaian ini. Contohnya, dos yang digunakan dalam imbasan PET/CT berada dalam lingkungan kira-kira 10mGy. Walau bagaimanapun, kami masih menasihatkan wanita hamil agar tidak menjalani pengimejan radiologi yang tidak perlu melainkan mereka benar-benar memerlukannya."

Dr Tan menegaskan bahawa imbasan PET/CT kini merupakan alat diagnostik terobosan dalam bidang perubatan untuk mendiagnosis penyakit seperti kanser, dan ia juga memainkan peranan penting dalam perubatan canggih seperti terapi sasaran. Pusat Perubatan Nuklear di Pusat Perubatan Sunway dilengkapi dengan peralatan perubatan nuklear termasuk PET/CT dan SPECT/CT, namun, tidak semua hospital di Malaysia menawarkan imbasan PET/CT dan terapi nuklid, kerana pembinaan pusat perubatan nuklear memerlukan syarat dan kelulusan tertentu daripada Kementerian Kesihatan. Sebaik-baiknya, pusat perubatan nuklear yang lengkap dan komprehensif bukan sahaja dilengkapi untuk menyediakan perkhidmatan saringan perubatan nuklear, tetapi juga untuk menyediakan terapi nuklid yang tidak terhad kepada tumor tiroid.

Di samping itu, beliau menegaskan bahawa tidak ramai doktor perubatan nuklear yang berdaftar di negara ini dan mereka yang berdaftar tidak bermakna mereka boleh beramal, terutamanya dalam bidang terapi nuklid.

Sumber: Sin Chew

   Kembali